به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، یوزپلنگ آسیایی همچنان یکی از حساسترین و درعینحال نمادینترین گونههای حیاتوحش ایران بهشمار میرود؛ گونهای که بقای آن در کشور، بیش از هر چیز به وضعیت زیستگاههای اصلی، امنیت طعمه و شرایط اقلیمی وابسته است.
در این میان، نام خارتوران و بهویژه پارک ملی توران طی سالهای اخیر بارها بهعنوان مهمترین پناهگاه این گونه در ادبیات محیطزیستی کشور تکرار شده است.
توران؛ مهمترین کانون تنوع زیستی و زیستگاه یوز آسیایی
ذخیرهگاه زیستکره خارتوران با وسعتی حدود یک میلیون و 470 هزار و 640 هکتار، پس از سرنگتی تانزانیا، در رده دومین منطقه بزرگ زیستکره جهان قرار گرفته است و همین موضوع، جایگاه آن را در نقشه حفاظت از تنوع زیستی ایران و حتی جهان برجسته کرده است. این پهنه وسیع، یکی از مهمترین کانونهای زیستوحش در شرق استان سمنان بهشمار میرود و بخش عمده آن در شهرستانهای شاهرود و میامی واقع شده است.
بر پایه دادههای موجود، در منطقه توران دستکم 41 گونه پستاندار، 167 گونه پرنده و 42 گونه خزنده زیست میکنند؛ آماری که نشان میدهد این پهنه فقط زیستگاه یوزپلنگ آسیایی نیست، بلکه یکی از غنیترین ذخیرهگاههای تنوع زیستی در کشور محسوب میشود، در چنین شرایطی، حضور گونههای شاخصی مانند گورخر ایرانی، زاغ بور و جبیر نیز بر اهمیت این منطقه افزوده است. اهمیت توران از آنجا دوچندان میشود که یوزپلنگ آسیایی، بهعنوان یکی از نادرترین گوشتخواران جهان، برای بقا به زنجیرهای سالم از طعمه و زیستگاه نیاز دارد، همین وابستگی باعث شده است هر تغییر در پوشش گیاهی، منابع آبی یا الگوی اقلیمی، بهسرعت بر رفتار و پراکنش این گونه اثر بگذارد.
تغییر الگوی پراکنش یوزها در پی خشکسالیهای متوالی
در سالهای اخیر، خشکسالیهای پیاپی و تغییرات اقلیمی بهصورت محسوس بر گستره خارتوران سایه انداختهاند و کارشناسان محیط زیست تأکید دارند که تأثیر این شرایط بر چنین پهنه وسیعی غیرقابل انکار است، به همین دلیل، جابهجایی تدریجی یوزها در محدوده توران و حرکت آنها بهسمت مناطق شمالی، از نکات مهمی است که در ارزیابیهای میدانی مورد توجه قرار گرفته است.
کریدورهایی که به زیستگاههای جدید تبدیل شدهاند
دادههای میدانی و مشاهدات اخیر نشان میدهد مناطقی که پیشتر فقط بهعنوان کریدور عبور شناخته میشدند، اکنون در عمل به زیستگاههای اصلی یوز تبدیل شدهاند. این تغییر، علاوه بر آنکه نشانه سازگاری تدریجی گونه با شرایط جدید است، از تحولات نگرانکننده اقلیمی نیز حکایت دارد که میتواند آینده زیستگاههای سنتی یوز را دگرگون کند.
در همین چارچوب، نام یوزکنام نیز بیشتر از گذشته در گزارشهای محیطزیستی دیده میشود؛ منطقهای که در گذشته عمدتاً نقش گذرگاه را داشت، اما امروز به یکی از نقاط اصلی مشاهده یوز تبدیل شده است. افزایش ثبت حضور این گونه در این محدوده، برای کارشناسان هم نشانه امیدبخش است و هم هشداری درباره تغییر الگوی زیست و جابهجایی جمعیتهای وحش.
از سوی دیگر، اهمیت توران تنها به یوزهای آزاد محدود نمیشود. در مرکز تحقیقات یوزپلنگ آسیایی واقع در این پارک ملی، اکنون 6 قلاده یوز در اسارت نگهداری میشوند؛ موضوعی که بار مالی و اجرایی قابلتوجهی را برای حفاظت از این گونه در کشور بههمراه دارد.
طبق اعلام مسئولان، ماهانه حدود 350 میلیون تومان برای تأمین گوشت موردنیاز این یوزها هزینه میشود. نکته قابل توجه آن است که بخشی از این نیاز غذایی از طریق محمولههای کشفشده از شکارچیان غیرقانونی تأمین میشود و همین مسئله، علاوه بر کاهش بخشی از هزینهها، نشاندهنده تلاش برای استفاده هدفمند از ظرفیتهای موجود در مسیر حفاظت از یوزپلنگ آسیایی است،
این در حالی است که رایزنی با اداراتکل محیط زیست استانها نیز برای ارسال کشفیات شکار غیرمجاز به توران در دستور کار قرار گرفته است،
سعید یوسفپور، مدیرکل حفاظت محیط زیست سمنان در همین رابطه، با بیان اینکه پارک ملی توران تنها مأمن جبیر نیست، اظهار داشت: وجود گونههای متعدد طعمه در این منطقه سبب شده است یوزپلنگ آسیایی در شرایط فعلی با کمبود تغذیه روبهرو نباشد.
وی تصریح کرد: پارک ملی و ذخیرهگاه زیستکره خارتوران از زیستگاههای بسیار وسیع کشور محسوب میشود و هرچند این گستره غنی از حیات وحش برخوردار است، اما تأثیر سالهای پیاپی خشکسالی بر آن غیرقابل انکار است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان یادآور شد: در سالهای اخیر تغییرات اقلیمی موجب شده است مسیرهای پراکنش و جابهجایی یوزهای آسیایی دستخوش تغییر شود و آنها بیشتر بهسمت مناطق شمالی حرکت کنند.
وی افزود: این تغییرات موجب شده است مناطقی همچون یوزکنام که پیشتر تنها نقش گذرگاه یا کریدور را ایفا میکردند، اکنون به زیستگاههای اصلی یوزپلنگ آسیایی تبدیل شوند.
بهگفته یوسفپور، طی سالهای اخیر مشاهده یوز در این مناطق افزایش قابلتوجهی داشته است و جمعیت این گونه در زیستگاههای شمالی پارک، روندی رو به رشد را تجربه میکند.
او همچنین درباره وضعیت یوزهای در اسارت توران عنوان کرد: در زمان حاضر 6 قلاده یوز در مرکز تحقیقات یوزپلنگ آسیایی واقع در پارک ملی توران نگهداری میشوند.
وی اظهار داشت: ماهانه حدود 350 میلیون تومان برای تأمین گوشت این یوزهای در اسارت هزینه میشود تا تغذیه و شرایط زیستی آنها بهصورت مطلوب حفظ شود.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان خاطرنشان کرد: بخشی از گوشت موردنیاز این یوزها از محمولههایی که از شکارچیان غیرقانونی کشف میشود تأمین میگردد و بدین ترتیب توان مالی مرکز تا حدی مدیریت میشود.
یوسفپور اضافه کرد: هماهنگیهایی با اداراتکل محیط زیست استانهای مختلف انجام شده است تا کشفیات مربوط به شکار غیرمجاز به پارک ملی توران ارسال شود و در چرخه تغذیه یوزهای در اسارت مورداستفاده قرار گیرد.
وی بیان کرد: این تعامل میان دستگاههای اجرایی استانها، بهطور مستقیم در حفاظت از یوزپلنگ آسیایی و استمرار طرحهای تحقیقاتی مرتبط با آن تأثیرگذار است.
یوسفپور تأکید کرد: هدف اصلی از این اقدامات، تثبیت جمعیت یوز و فراهم کردن شرایط مناسب برای احیای زیستگاهها و بازگشت طبیعی گونهها به محیط است.
براساس گزارشهای موجود، پارک ملی توران و ذخیرهگاه زیستکره خارتوران با وسعت یک میلیون و 470 هزار و 640 هکتار، پس از سرنگتی در تانزانیا، دومین زیستکره بزرگ جهان بهشمار میرود.
این منطقه که بخش عمده آن در شهرستانهای شاهرود و میامی واقع شده، از نظر تنوع گیاهی و جانوری موقعیتی ممتاز میان زیستگاههای ایران دارد. در منطقه توران تاکنون 41 گونه پستاندار، 167 گونه پرنده و 42 گونه خزنده شناسایی شدهاند که جلوهای از غنای بینظیر اکولوژیکی این بخش از ایران محسوب میشود. شاخصترین گونههای جانوری این منطقه شامل یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی، زاغبور و دهها گونه نادر دیگر هستند که به اهمیت جهانی توران جلوهای ویژه بخشیدهاند.
پارک ملی توران بهعنوان یکی از یازده ذخیرهگاه زیستکره ایران، نقشی کلیدی در حفظ تنوع زیستی و بقای گونههای در خطر انقراض ایفا میکند. این منطقه با مدیریت علمی و هماهنگی میان نهادهای مسئول، میتواند بهعنوان محوری برای پژوهش و حفاظت پایدار گونههای شاخص ایرانزمین مطرح شود.
در سالهای اخیر، یوزپلنگ آسیایی بهعنوان یکی از نمادهای تنوع زیستی ایران بیش از گذشته در کانون توجه کارشناسان محیط زیست قرار گرفته است؛ گونهای که طبق ارزیابیهای بینالمللی در فهرست گونههای «بهشدت در معرض انقراض» قرار دارد و گزارشهای منتشرشده از سوی نهادهای حفاظتی نشان میدهد جمعیت آن در طبیعت بهشدت محدود شده است.
برآوردهای منتشرشده در سالهای اخیر حاکی از آن است که تنها چند ده فرد از این گونه در زیستگاههای ایران باقی ماندهاند و بخش قابلتوجهی از آنها در زیستگاههای مرکزی کشور از جمله استان سمنان مشاهده میشوند،
در این میان، پارک ملی توران و ذخیرهگاه زیستکره خارتوران بهعنوان مهمترین کانون حضور یوز در ایران شناخته میشود؛ منطقهای که بهدلیل وسعت بیش از یک میلیون هکتاری، تنوع زیستی بالا و وجود گونههای مختلف طعمه، نقشی کلیدی در بقای این گوشتخوار ارزشمند ایفا میکند. دادههای محیطزیستی نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از ثبتهای دوربینهای تلهای و مشاهدات میدانی یوزپلنگ آسیایی در سالهای اخیر در محدوده این زیستگاه انجام شده است.
چالش تأمین طعمه و وضعیت جمعیت علفخواران توران
با این حال، یکی از مهمترین چالشهای پیشِروی زیستگاههای طبیعی کشور، تغییرات اقلیمی و خشکسالیهای طولانیمدت است؛ پدیدهای که در بسیاری از مناطق نیمهخشک ایران از جمله شرق استان سمنان آثار خود را بهجای گذاشته است. کاهش منابع آبی، افت پوشش گیاهی و تغییر الگوی پراکنش طعمهها از جمله پیامدهایی است که کارشناسان آن را در تحلیل وضعیت زیستگاههای یوزپلنگ آسیایی مورد توجه قرار میدهند، در چنین شرایطی، دادههای میدانی نشان میدهد که رفتار حرکتی و الگوی پراکنش یوزها نیز دچار تغییر شده است.
برخی مناطق که پیشتر تنها بهعنوان کریدور عبور شناخته میشدند، اکنون به زیستگاههای فعال این گونه تبدیل شدهاند. این تغییر، از یک سو نشاندهنده سازگاری نسبی یوز با شرایط جدید است و از سوی دیگر میتواند نشانه فشارهای زیستمحیطی بر زیستگاههای سنتی آن باشد.
چالش تأمین طعمه و وضعیت جمعیت علفخواران توران
همزمان با این تحولات، موضوع تأمین طعمه برای یوزپلنگ آسیایی نیز همواره یکی از دغدغههای اصلی فعالان محیط زیست بوده است. بررسیها نشان میدهد وجود گونههایی مانند جبیر، آهو و دیگر علفخواران در توران همچنان ظرفیت قابلتوجهی برای تغذیه این گوشتخوار فراهم کرده است و در بسیاری از ارزیابیها، کمبود طعمه بهعنوان چالش اصلی این منطقه مطرح نمیشود.
تهدیدهای انسانی؛ از شکار غیرمجاز تا تصادفات جادهای
با این حال، برخی کارشناسان معتقدند تهدیدهایی مانند شکار غیرمجاز، تصادفات جادهای و تخریب زیستگاهها همچنان از مهمترین عوامل کاهش جمعیت یوز در ایران بهشمار میروند. در سالهای گذشته نیز چندین مورد تلفات یوز در محورهای جادهای ثبت شده که ضرورت تقویت اقدامات حفاظتی و ایمنسازی مسیرهای عبوری را بیش از پیش آشکار کرده است.
نقش مراکز تکثیر و تحقیقات در حفظ ذخیره ژنتیکی یوز
از سوی دیگر، نگهداری یوزهای در اسارت در مراکز تحقیقاتی نیز به بخشی از برنامههای حفاظتی کشور تبدیل شده است. این مراکز علاوه بر تلاش برای تکثیر و حفظ ذخیره ژنتیکی گونه، امکان انجام مطالعات علمی درباره رفتار، تغذیه و زیستشناسی یوز را فراهم میکنند؛ مطالعاتی که میتواند در مدیریت بهتر جمعیتهای وحشی نقش مهمی داشته باشد.
تأثیر شبکههای اجتماعی در افزایش حساسیت عمومی
کنار اقدامات دولتی، نقش افکار عمومی و شبکههای اجتماعی نیز در سالهای اخیر پررنگتر شده است. انتشار تصاویر و گزارشهای مربوط به مشاهده یوز در مناطق مختلف، علاوه بر افزایش حساسیت عمومی نسبت به سرنوشت این گونه، توجه رسانهها و نهادهای مسئول را نیز به ضرورت حفاظت از زیستگاههای آن جلب کرده است.
با وجود همه این تلاشها، کارشناسان محیط زیست معتقدند حفاظت مؤثر از یوزپلنگ آسیایی نیازمند رویکردی چندبعدی است؛ رویکردی که در آن مدیریت زیستگاه، کنترل شکار غیرمجاز، تقویت جمعیت طعمه، مشارکت جوامع محلی و توسعه پژوهشهای علمی بهصورت همزمان دنبال شود.
ضرورت تدوین برنامه جامع برای مدیریت پایدار زیستگاهها
در مجموع، آنچه امروز درباره آینده یوزپلنگ آسیایی مطرح است، بیش از هر چیز به کیفیت حفاظت از زیستگاههای کلیدی مانند توران وابسته است. اگرچه نشانههایی از پایداری حضور این گونه در برخی مناطق دیده میشود، اما استمرار این وضعیت مستلزم برنامهریزی بلندمدت، تأمین منابع لازم و همکاری میان نهادهای مسئول، پژوهشگران و جوامع محلی است تا این میراث ارزشمند طبیعی همچنان در زیستبوم ایران باقی بماند.
انتهای پیام/363/.+
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0