وضعیت بازسازی صنایع آسیب دیده کشور پس از جنگ / فرآیند بازسازی فولاد مبارکه و فولاد خوزستان چگونه است؟

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از ایسنا، رضا موسایی کارشناس صنایع معدنی و توسعه صنعتی با اشاره به موضوع بازسازی صنایع آسیب دیده کشور برای دوران پس از جنگ گفت: وقتی از بازسازی صنعت فولاد ایران سخن گفته می‌شود، بسیاری از نگاه‌ها به سمت احداث کارخانه‌های جدید و توسعه ظرفیت‌های تولیدی در نقاط مختلف کشور معطوف می‌شود، اما واقعیت این است که نقطه آغاز این تحول در جای دیگری یعنی در قلب دو مجموعه بزرگ فولاد مبارکه و فولاد خوزستان، قرار دارد. این دو شرکت نه‌تنها سهم عمده‌ای از تولید فولاد کشور را در اختیار دارند، بلکه نماد نسل فعلی فناوری فولادسازی ایران نیز محسوب می‌شوند. 

وی افزود: امروز صنعت فولاد جهان در حال ورود به مرحله‌ای جدید است؛ مرحله‌ای که در آن مزیت‌های سنتی مانند دسترسی به انرژی ارزان دیگر تعیین‌کننده اصلی رقابت‌پذیری نیستند. در این رابطه، گزارش‌های بین‌المللی از جمله گزارش‌های OECD نشان می‌دهند که آینده صنعت فولاد بر پایه بهره‌وری بالاتر، نوآوری فناورانه و کاهش انتشار کربن شکل خواهد گرفت و در چنین شرایطی، تکیه بر مزیت‌های گذشته نمی‌تواند تضمین‌کننده موفقیت آینده باشد. 

این کارشناس صنایع معدنی تصریح کرد: فولاد مبارکه به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده فولاد کشور، عمدتا بر فناوری احیای مستقیم مبتنی بر گاز طبیعی متکی است. هرچند این فناوری نسبت به روش‌های زغال‌سنگ‌محور آلودگی کمتری ایجاد می‌کند، اما همچنان در چارچوب استانداردهای جدید جهانی یک فناوری پرکربن محسوب می‌شود؛ علاوه بر این، وابستگی به گاز طبیعی در شرایطی که کشور هر سال با محدودیت‌های تأمین انرژی در فصل سرما مواجه است، ریسک‌های تولید را افزایش داده است. 

موسایی گفت: از سوی فولاد خوزستان نیز با چالش مشابهی روبه‌روست. وابستگی این مجموعه به برق و گاز ارزان اما ناپایدار، موجب شده است که در فصل‌های اوج مصرف انرژی با کاهش ظرفیت یا توقف تولید مواجه شود. در نتیجه، مزیتی که روزگاری نقطه قوت صنعت فولاد ایران محسوب می‌شد، امروز به یکی از عوامل محدودکننده رشد و توسعه تبدیل شده است. 

وی ادامه داد: نظریه «تخریب خلاق» فیلیپ آگیون می‌تواند چارچوب مناسبی برای تحلیل آینده صنعت فولاد ایران ارائه دهد. بر اساس این نظریه، بنگاه‌های اقتصادی لزوما به دلیل رقابت قیمتی از بازار حذف نمی‌شوند، بلکه زمانی دچار افول می‌شوند که قواعد بازی تغییر کند و آنها نتوانند خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. در صنعت فولاد نیز قاعده جدید، تولید کم‌کربن و حرکت به سمت فولاد سبز است. 

این کارشناس صنعتی هشدار داد: اگر فولاد مبارکه و فولاد خوزستان از امروز فرآیند تحول فناوری و کاهش ردپای کربن را آغاز نکنند، طی سال‌های آینده با محدودیت‌های جدی در بازارهای صادراتی مواجه خواهند شد. برای مثال، اجرای مالیات‌های کربنی در اروپا، سخت‌گیری‌های زیست‌محیطی در بازارهای منطقه و الزام پروژه‌های بین‌المللی به استفاده از فولاد دارای گواهی‌های محیط‌زیستی، همگی نشانه‌هایی از تغییر قواعد بازی هستند و در چنین شرایطی، شرکت‌هایی که نتوانند خود را با استانداردهای جدید هماهنگ کنند، به تدریج از چرخه رقابت خارج خواهند شد. 

موسایی افزود: یکی از مهم‌ترین خطاهای سیاستی در چنین شرایطی، تلاش برای حفظ وضعیت موجود از طریق یارانه‌های انرژی و حمایت‌های کوتاه‌مدت است. تجربه جهانی نشان داده است که حمایت از فناوری‌های قدیمی به جای سرمایه‌گذاری در نوآوری، تنها فرآیند عقب‌ماندگی را به تعویق می‌اندازد و هزینه‌های آن را در آینده افزایش می‌دهد. اگر منابع کشور صرف حفظ ساختارهای فعلی شود و سرمایه‌گذاری لازم برای گذار به فناوری‌های جدید صورت نگیرد، صنعت فولاد ایران با خطر از دست دادن بازارهای داخلی و خارجی مواجه خواهد شد. 

وی تاکید کرد: مسیر درست، حرکت به سمت بازسازی سبز و جهش فناورانه است. این تحول باید از توسعه فناوری‌های مبتنی بر هیدروژن سبز آغاز شود؛ فناوری‌ای که بسیاری از کشورهای پیشرو در صنعت فولاد جهان آن را به عنوان مسیر اصلی کاهش انتشار کربن انتخاب کرده‌اند. استفاده از ظرفیت گسترده انرژی خورشیدی در ایران می‌تواند زمینه تولید هیدروژن سبز و کاهش وابستگی صنعت فولاد به سوخت‌های فسیلی را فراهم کند. 

این کارشناس توسعه صنعتی گفت: در کنار این موضوع، استقرار نظام‌های اندازه‌گیری و پایش ردپای کربن و دریافت گواهی‌های بین‌المللی محیط‌زیستی نیز ضروری است. در آینده نزدیک، دسترسی به بسیاری از بازارهای جهانی بدون ارائه چنین گواهی‌هایی امکان‌پذیر نخواهد بود. همچنین جذب سرمایه برای اجرای این پروژه‌های تحول‌آفرین نیازمند ارائه چشم‌اندازی روشن از دسترسی به انرژی‌های تجدیدپذیر و حضور در بازارهای صادراتی کم‌کربن است. 

موسایی اظهار کرد: اهمیت این تحول زمانی بیشتر آشکار می‌شود که نیازهای توسعه‌ای کشور را در نظر بگیریم. ایران در سال‌های آینده برای توسعه زیرساخت‌ها، ساخت مسکن، راه‌ها، نیروگاه‌ها، پالایشگاه‌ها و صنایع جدید به حجم قابل توجهی فولاد نیاز خواهد داشت. اگر تولید فولاد کشور همچنان با محدودیت‌های انرژی و فناوری‌های قدیمی مواجه باشد، یا پروژه‌های توسعه‌ای با کمبود فولاد روبه‌رو خواهند شد یا کشور ناچار به واردات فولاد کم‌کربن از خارج خواهد شد؛ مسیری که هزینه‌های سنگینی را به اقتصاد تحمیل می‌کند. 

وی گفت: در مقابل، آغاز فرآیند بازسازی سبز در فولاد مبارکه و فولاد خوزستان می‌تواند این دو مجموعه را به تامین‌کنندگان اصلی فولاد کم‌کربن برای پروژه‌های ملی تبدیل کند. علاوه بر تامین نیاز داخلی، حضور دوباره در بازارهای صادراتی و ایجاد درآمدهای ارزی پایدار نیز از دیگر دستاوردهای این تحول خواهد بود. 

این کارشناس صنعتی در پایان تصریح کرد: بر همین اساس، آینده صنعت فولاد ایران بیش از هر زمان دیگری به تصمیم‌هایی وابسته است که امروز اتخاذ می‌شوند. فولاد مبارکه و فولاد خوزستان یا باید مسیر سبز شدن و نوسازی فناوری را در پیش بگیرند و به بازیگران نسل جدید صنعت فولاد جهان تبدیل شوند، یا با تداوم وابستگی به الگوهای گذشته، به تدریج جایگاه خود را در رقابت منطقه‌ای و جهانی از دست بدهند.